0
大学数学基礎解説
文献あり

面積分学習記録 (1) 【定義】

496
0
$$$$

全体の概要

この記事は,面積分の学習記録を,メモとしてまとめたものです。

以下では,特に断りのない限り,$n \in \mathbb{N}$ とします。
(ここで,$\mathbb{N}$ は正の整数全体の集合。)

また,$S \subset \mathbb{R}^{n+1}$ を空でない有界集合とします。

${}$

関数のグラフ

(関数のグラフ)

$D \subset \mathbb{R}^{n}$ を空でない集合とし,$ f \, \boldsymbol{:} \, D \to \mathbb{R} $ を実数値関数とする。

このとき,集合 $ \displaystyle G \left( D \, ; \, f \right) \subset D \times f(D) $ を,
\begin{align*} \qquad & \begin{aligned} G \left( D \, ; \, f \right) := \Bigl\{ \, \left( x ,\, f (x) \right) \ \, \Big{|} \, \ x \in D \, \Bigr\} \end{aligned} \end{align*}
と定める。

${}$

法ベクトル

$\boldsymbol{e}_{1} ,\, \dots ,\, \boldsymbol{e}_{n} ,\, \boldsymbol{e}_{n+1} \in \mathbb{R}^{n+1}$ を,$\mathbb{R}^{n+1}$ の基本ベクトルとする。

(法ベクトルの片方)

$\boldsymbol{a}_{1} ,\, \dots ,\, \boldsymbol{a}_{n} \in \mathbb{R}^{n+1}$ とする。このとき,ベクトル $\star \left( \boldsymbol{a}_{1} \wedge \dots \wedge \boldsymbol{a}_{n} \right) \in \mathbb{R}^{n+1}$ を,

\begin{align*} \qquad & \begin{aligned} & \star \left( \boldsymbol{a}_{1} \wedge \dots \wedge \boldsymbol{a}_{n} \right) := \sum_{k=1}^{n+1} \biggl( \det \left[ \ \boldsymbol{e}_{k} \ \ \boldsymbol{a}_{1} \ \ \cdots \ \ \boldsymbol{a}_{n} \ \right] \biggr) \, \boldsymbol{e}_{k} = \sum_{k=1}^{n+1} \biggl| \ \boldsymbol{e}_{k} \ \ \boldsymbol{a}_{1} \ \ \cdots \ \ \boldsymbol{a}_{n} \ \biggr| \, \boldsymbol{e}_{k} \end{aligned} \end{align*}

と定める。

$\boldsymbol{a}_{1} ,\, \dots ,\, \boldsymbol{a}_{n} \in \mathbb{R}^{n+1}$ を一次独立なベクトルとし,$\star \left( \boldsymbol{a}_{1} \wedge \dots \wedge \boldsymbol{a}_{n} \right) \neq \boldsymbol{0}$ を満たすとする。

  1. このとき,各 $j \in \left\{ 1 ,\, \dots ,\, n \right\}$ に対して,$\Bigl( \star \left( \boldsymbol{a}_{1} \wedge \dots \wedge \boldsymbol{a}_{n} \right) \Bigr) \perp \boldsymbol{a}_{j}$ となる。
    実際に,内積を考えると,各 $j \in \left\{ 1 ,\, \dots ,\, n \right\}$ に対して,
    \begin{align*} \qquad & \begin{aligned} \Bigl( \star \left( \boldsymbol{a}_{1} \wedge \dots \wedge \boldsymbol{a}_{n} \right) \Bigr) \boldsymbol{\cdot} \boldsymbol{a}_{j} &= \sum_{k=1}^{n+1} \biggl| \ \boldsymbol{e}_{k} \ \ \boldsymbol{a}_{1} \ \ \cdots \ \ \boldsymbol{a}_{n} \ \biggr| \, \boldsymbol{e}_{k} \boldsymbol{\cdot} \boldsymbol{a}_{j} \\[5pt] &= \sum_{k=1}^{n+1} \biggl| \ \left( \boldsymbol{e}_{k} \boldsymbol{\cdot} \boldsymbol{a}_{j} \right) \, \boldsymbol{e}_{k} \ \ \boldsymbol{a}_{1} \ \ \cdots \ \ \boldsymbol{a}_{n} \ \biggr| \\[5pt] &= \biggl| \ \boldsymbol{a}_{j} \ \ \boldsymbol{a}_{1} \ \ \cdots \ \ \boldsymbol{a}_{n} \ \biggr| = 0 \, \boldsymbol{.} \end{aligned} \end{align*}

  2. $n = 1$ の場合は,
    \begin{align*} \qquad & \begin{aligned} & \star \left( \boldsymbol{a}_{1} \right) := \sum_{k=1}^{2} \biggl( \det \left[ \ \boldsymbol{e}_{k} \ \ \boldsymbol{a}_{1} \ \right] \biggr) \, \boldsymbol{e}_{k} = \sum_{k=1}^{2} \biggl| \ \boldsymbol{e}_{k} \ \ \boldsymbol{a}_{1} \ \biggr| \, \boldsymbol{e}_{k} % = % \begin{bmatrix} % a_{2 ,\, 1} \\ % - a_{1 ,\, 1} % \end{bmatrix} \end{aligned} \end{align*}
    と定める。

${}$

曲面の滑らかさ

$\displaystyle k \in \mathbb{N} \cup \left\{ 0 \right\} \cup \left\{ \infty \right\} \cup \left\{ \omega \right\} $ とする。

(曲面の平滑性)

$S$ が有界な $C^{k}$ 級曲面  ($n=1$ の場合は $C^{k}$ 級曲線) であるということを,

\begin{align*} \qquad & \begin{aligned} & S \ \mathsf{上の任意の点における開近傍} \ \ B \subset \mathbb{R}^{n+1} \ \ \mathsf{に対して} \boldsymbol{,} \quad \Gamma := S \cap B \ \ \mathsf{と置くと} \boldsymbol{,} \\[7.5pt] & \exists \, D \subset \mathbb{R}^{n} \, \boldsymbol{,} \quad \exists \, \gamma \in C^{k} (D) \, \boldsymbol{,} \quad \exists \, \sigma \, \boldsymbol{:} \, \mathbb{R}^{n+1} \to \mathbb{R}^{n+1} \, \boldsymbol{:} \ \textsf{合同変換} \ \ \boldsymbol{;} \\[7.5pt] & \sigma ( \Gamma ) = G \left( D \, ; \, \gamma \right) \ \ \mathsf{が成り立つ} \end{aligned} \end{align*}

として定める。

(合同変換)

$d \in \mathbb{N}$ とする。このとき,合同変換 $\displaystyle \sigma \, \boldsymbol{:} \, \mathbb{R}^{d} \to \mathbb{R}^{d}$ は,
\begin{align*} \qquad & \begin{aligned} & \exists \, R \in \mathbb{R}^{d \times d} \, \boldsymbol{,} \quad \exists \, b \in \mathbb{R}^{d} \ \ \boldsymbol{;} \quad \forall \, x \in \mathbb{R}^{d} \, \boldsymbol{,} \, \qquad \Biggl[ \ \ \sigma (x) = R x + b \quad \textsf{かつ} \quad R^{\mathsf{T}} R = E_{d} \ \ \ \Biggr] \end{aligned} \end{align*}
として定義される。(ここで,$R^{\mathsf{T}}$$R$ の転置行列であり,$E_{d} \in \mathbb{R}^{d \times d}$ は単位行列である。)

${}$

なお,曲面が媒介変数表示されるような場合,$S$$C^{k}$ 性は以下のようになる:

(曲面 (媒介変数表示) の平滑性)

$S$ が有界な $C^{k}$ 級曲面  ($n=1$ の場合は $C^{k}$ 級曲線) であるということを,

\begin{align*} \qquad & \begin{aligned} & S \ \mathsf{上の任意の点における開近傍} \ \ B \subset \mathbb{R}^{n+1} \ \ \mathsf{に対して} \boldsymbol{,} \quad \Gamma := S \cap B \ \ \mathsf{と置くと} \boldsymbol{,} \\[7.5pt] & \exists \, D \subset \mathbb{R}^{n} \, \boldsymbol{,} \quad \exists \, \gamma_{1} ,\, \dots ,\, \gamma_{n} ,\, \gamma_{n+1} \in C^{k} (D) \ \boldsymbol{;} \\[10pt] & \quad \left\{ \begin{aligned} & \mathsf{ベクトル値関数} \ \ \ \begin{aligned} \boldsymbol{r} \, \boldsymbol{:} \, D \ni t \longmapsto \boldsymbol{r} ( t ) := \begin{bmatrix} \gamma_{1} (t) \\ \vdots \\ \gamma_{n} (t) \\ \gamma_{n+1} (t) \end{bmatrix} \in \Gamma \end{aligned} \ \ \ \mathsf{が\ 同相写像} % \, \boldsymbol{,} \\[7.5pt] % \Gamma % = % G \left( \gamma_{1} ,\, \dots ,\, \gamma_{n} ,\, \gamma_{n+1} \right) % \quad % \mathsf{かつ} % \quad & \star \left( \dfrac{\partial \boldsymbol{r}}{\partial t_{1}} (t) \wedge \dots \wedge \dfrac{\partial \boldsymbol{r}}{\partial t_{n}} (t) \right) \neq \boldsymbol{0} \qquad \left( \ \forall \, t := \left( t_{1} ,\, \dots ,\, t_{n} \right) \in D \ \right) \end{aligned} \right. \\[10pt] & \mathsf{が成り立つ} \end{aligned} \end{align*}

として定める。

${}$

接平面 と 単位法ベクトル (1)

$S \subset \mathbb{R}^{n+1}$ を有界な $C^{1}$ 級曲面とし,ある $D \subset \mathbb{R}^{n}$ および $f \in C^{1} (D)$ により,$S = G \left( D \, ; \, f \right)$ と表されているとする。

また,$e_{1} ,\, \dots ,\, e_{n} \in \mathbb{R}^{n}$ を,$\mathbb{R}^{n}$ の基本ベクトルとする。

(曲面上の各点における接平面)

$ x^{0} := \left( x_{1}^{0} ,\, \dots ,\, x_{n}^{0} \right) \in D \, \boldsymbol{,} \ \ \ \boldsymbol{p}_{0} := \left( x^{0} ,\, x_{n+1}^{0} \right) \in S $ とする。

このとき,$\boldsymbol{p}_{0}$ における $S$ 上の 接平面 $ \mathrm{T}_{\boldsymbol{p}_{0}} (S) $ を,
\begin{align} \qquad & \begin{aligned} & \mathrm{T}_{\boldsymbol{p}_{0}} (S) := \left\{ \ \boldsymbol{p}_{0} + \sum_{j=1}^{n} \left( x_{j} - x_{j}^{0} \right) \begin{bmatrix} e_{j} \\[5pt] \dfrac{\partial f}{\partial x_{j}} ( x^{0} ) \end{bmatrix} \ \ \ \middle\vert \ \ \ x = \left( x_{1} ,\, \dots ,\, x_{n} \right) \in \mathbb{R}^{n} \ \right\} \end{aligned} \end{align}
と定める。

(接平面に対する単位法ベクトル)

$\boldsymbol{p}_{0} \in S$ とし,$ \boldsymbol{\nu} \, \boldsymbol{:} \ \mathbb{R}^{n+1} \to \mathbb{R}^{n+1} $ をベクトル値関数とする。

  1. ベクトル $\boldsymbol{\nu} \left( \boldsymbol{p}_{0} \right)$ が,
    \begin{align} \begin{aligned} & \textsf{(a)} \qquad \forall \, \boldsymbol{p} \in \mathrm{T}_{\boldsymbol{p}_{0}} (S) \, \boldsymbol{,} \quad \boldsymbol{\nu} \left( \boldsymbol{p}_{0} \right) \cdot \left( \boldsymbol{p} - \boldsymbol{p}_{0} \right) = 0 \end{aligned} \end{align}
    を満たすとき,$\boldsymbol{\nu} \left( \boldsymbol{p}_{0} \right)$ を,$\boldsymbol{p}_{0}$ における $S$ の法ベクトル と呼び,$ \boldsymbol{\nu} \left( \boldsymbol{p}_{0} \right) \perp \mathrm{T}_{\boldsymbol{p}_{0}} (S) $ と表す。
    ${}$
  2. また,$\boldsymbol{p}_{0}$ における $S$ の法ベクトル $\boldsymbol{\nu} \left( \boldsymbol{p}_{0} \right)$ が,
    \begin{align} \begin{aligned} & \textsf{(b)} \qquad \left| \boldsymbol{\nu} \left( \boldsymbol{p}_{0} \right) \right| = 1 \end{aligned} \end{align}
    を満たすとき,$\boldsymbol{\nu} \left( \boldsymbol{p}_{0} \right)$単位法ベクトル と呼ぶ。
(ベクトル場)

$\displaystyle d \in \mathbb{N} \, \boldsymbol{,} \ \ \ V \subset \mathbb{R}^{d} $ とし,$V \neq \emptyset$ とする。
このとき,ベクトル値関数 $ \displaystyle \boldsymbol{v} \, \boldsymbol{:} \ V \to \mathbb{R}^{n+1} $ を,$V$ 上の ベクトル場 と呼ぶ。

${}$

接平面 と 単位法ベクトル (2)

$S \subset \mathbb{R}^{n+1}$ を有界な $C^{1}$ 級曲面とし,$\boldsymbol{p}_{0} \in S$ とする。

また,$B \subset \mathbb{R}^{n+1}$$\boldsymbol{p}_{0}$ における開近傍とする。

このとき,$\Gamma := S \cap B$ と置くと,
\begin{align*} \qquad & \begin{aligned} & \exists \, D \subset \mathbb{R}^{n} \, \boldsymbol{,} \quad \exists \, \gamma \in C^{1} ( D ) \, \boldsymbol{,} \quad \exists \, \sigma \, \boldsymbol{:} \ \mathbb{R}^{n+1} \to \mathbb{R}^{n+1} \, \boldsymbol{:} \, \textsf{合同変換} \ \boldsymbol{;} \\[7.5pt] & \left[ \vphantom{\dfrac{0}{0}} \ \sigma ( \Gamma ) = G \left( D \, ; \, \gamma \right) \ \quad \textsf{かつ} \ \quad \boldsymbol{p}_{0} \in \Gamma \ \right] \end{aligned} \end{align*}
と表される。

さらに,$e_{1} ,\, \dots ,\, e_{n} \in \mathbb{R}^{n}$ を,$\mathbb{R}^{n}$ の基本ベクトルとする。

(曲面上の各点における接平面)

$ x^{0} := \left( x_{1}^{0} ,\, \dots ,\, x_{n}^{0} \right) \in D \, \boldsymbol{,} \ \ \ \tilde{ \boldsymbol{p} }_{0} := \sigma \left( \boldsymbol{p}_{0} \right) := \left( x^{0} \boldsymbol{,} \, x_{n+1}^{0} \right) \, \boldsymbol{,} \ \ \ \tilde{ \Gamma } := \sigma \left( \Gamma \right) $ とする。

このとき,$\tilde{ \boldsymbol{p} }_{0}$ における $\tilde{ \Gamma }$ 上の 接平面 $ \mathrm{T}_{ \tilde{ \boldsymbol{p} }_{0} } ( \tilde{ \Gamma } ) $ を,
\begin{align} \qquad & \begin{aligned} & \mathrm{T}_{ \tilde{ \boldsymbol{p} }_{0} } ( \tilde{ \Gamma } ) := \left\{ \ \tilde{ \boldsymbol{p} }_{0} + \sum_{j=1}^{n} \left( x_{j} - x_{j}^{0} \right) \begin{bmatrix} e_{j} \\[5pt] \dfrac{\partial \gamma}{\partial x_{j}} ( x^{0} ) \end{bmatrix} \ \ \middle\vert \ \ x = \left( x_{1} ,\, \dots ,\, x_{n} \right) \in \mathbb{R}^{n} \ \right\} \end{aligned} \end{align}
と定める。

(接平面に対する単位法ベクトル)

$ \tilde{ \boldsymbol{p} }_{0} := \sigma \left( \boldsymbol{p}_{0} \right) \, \boldsymbol{,} \ \ \ \tilde{ \Gamma } := \sigma \left( \Gamma \right) $ とし,$ \boldsymbol{\nu} \, \boldsymbol{:} \ \mathbb{R}^{n+1} \to \mathbb{R}^{n+1} $ をベクトル場とする。

  1. ベクトル $\boldsymbol{\nu} \left( \tilde{ \boldsymbol{p} }_{0} \right)$ が,
    \begin{align} \begin{aligned} & \textsf{(a)} \qquad \forall \, \tilde{ \boldsymbol{p} } \in \mathrm{T}_{ \tilde{ \boldsymbol{p} }_{0} } ( \tilde{ \Gamma } ) \, \boldsymbol{,} \quad \boldsymbol{\nu} \left( \tilde{ \boldsymbol{p} }_{0} \right) \cdot \left( \tilde{ \boldsymbol{p} } - \tilde{ \boldsymbol{p} }_{0} \right) = 0 \end{aligned} \end{align}
    を満たすとき,$\boldsymbol{\nu} \left( \tilde{ \boldsymbol{p} }_{0} \right)$ を,$\tilde{ \boldsymbol{p} }_{0}$ における $\tilde{ \Gamma }$ の法ベクトル と呼び,$ \boldsymbol{\nu} \left( \tilde{ \boldsymbol{p} }_{0} \right) \perp \mathrm{T}_{\tilde{ \boldsymbol{p} }_{0}} ( \tilde{ \Gamma } ) $ と表す。
    ${}$
  2. また,$\tilde{ \boldsymbol{p} }$ における $\tilde{ \Gamma }$ の法ベクトル $\boldsymbol{\nu} \left( \tilde{ \boldsymbol{p} }_{0} \right)$ が,
    \begin{align} \begin{aligned} & \textsf{(b)} \qquad \left| \boldsymbol{\nu} \left( \tilde{ \boldsymbol{p} }_{0} \right) \right| = 1 \end{aligned} \end{align}
    を満たすとき,$\boldsymbol{\nu} \left( \tilde{ \boldsymbol{p} }_{0} \right)$単位法ベクトル と呼ぶ。

${}$

スカラー値関数の面積分

$S \subset \mathbb{R}^{n+1}$ を有界な $C^{1}$ 級曲面とし,ある $D \subset \mathbb{R}^{n}$ および $f \in C^{1} (D)$ により,$S = G \left( D \, ; \, f \right)$ と表されているとする。

(スカラー値関数の面積分)

$\varphi \in C^{0} ( S )$ を実数値関数とし,
\begin{align*} \qquad & \begin{aligned} t := \left( t_{1} ,\, \dots ,\, t_{n} \right) = \begin{bmatrix} t_{1} \\ \vdots \\ t_{n} \end{bmatrix} \in D \, \boldsymbol{,} \qquad \boldsymbol{r} ( t ) := \Bigl( t ,\, f (t) \Bigr) = \begin{bmatrix} t \\ f (t) \end{bmatrix} \in S \end{aligned} \end{align*}
とする。このとき,$S$ 上における $\varphi$面積分 $\displaystyle \int_{S} \varphi \, dS$ を,

\begin{align*} \qquad & \begin{aligned} \int_{S} \varphi \, dS = \int_{S} \varphi ( \boldsymbol{r} ) \, dS ( \boldsymbol{r} ) := \int_{D} \varphi ( \boldsymbol{r} ( t ) ) \cdot \left| \star \left( \dfrac{\partial \boldsymbol{r}}{\partial t_{1}} (t) \wedge \dots \wedge \dfrac{\partial \boldsymbol{r}}{\partial t_{n}} (t) \right) \right| \, dt \end{aligned} \end{align*}

と定める。

$e_{1} ,\, \dots ,\, e_{n} \in \mathbb{R}^{n}$$\mathbb{R}^{n}$ の基本ベクトルとし,$\boldsymbol{e}_{1} ,\, \dots ,\, \boldsymbol{e}_{n} ,\, \boldsymbol{e}_{n+1} \in \mathbb{R}^{n+1}$$\mathbb{R}^{n+1}$ の基本ベクトルとする。

また,$E_{n} \in \mathbb{R}^{n \times n}$ を単位行列とする。
${}$

  1. $t := \left( t_{1} ,\, \dots ,\, t_{n} \right) \, \boldsymbol{,} \ \ \ \boldsymbol{r} ( t ) := \Bigl( t ,\, f (t) \Bigr) \, \boldsymbol{,} \ \ \ f \in C^{1} (D)$ より,
    \begin{align*} \qquad & \begin{aligned} \dfrac{\partial \boldsymbol{r}}{\partial t_{j}} ( t ) = \begin{bmatrix} e_{j} \\[5pt] \dfrac{\partial f}{\partial t_{j}} ( t ) \end{bmatrix} \qquad \left( \ \forall \, j \in \left\{ 1 ,\, \dots ,\, n \right\} \ \right) \end{aligned} \end{align*}
    であるので,
    \begin{align*} \qquad & \begin{aligned} \star \left( \dfrac{\partial \boldsymbol{r}}{\partial t_{1}} (t) \wedge \dots \wedge \dfrac{\partial \boldsymbol{r}}{\partial t_{n}} (t) \right) &= \sum_{k=1}^{n} \left| \ \boldsymbol{e}_{k} \ \ \dfrac{\partial \boldsymbol{r}}{\partial t_{1}} (t) \ \ \cdots \ \ \dfrac{\partial \boldsymbol{r}}{\partial t_{n}} (t) \ \right| \, \boldsymbol{e}_{k} + \left| \ \boldsymbol{e}_{n+1} \ \ \dfrac{\partial \boldsymbol{r}}{\partial t_{1}} (t) \ \ \cdots \ \ \dfrac{\partial \boldsymbol{r}}{\partial t_{n}} (t) \ \right| \, \boldsymbol{e}_{n+1} \\[10pt] &= \sum_{k=1}^{n} \begin{vmatrix} e_{k} & E_{n} \\[2.5pt] 0 & \nabla f (t)^{\mathsf{T}} \end{vmatrix} \, \boldsymbol{e}_{k} + \begin{vmatrix} \boldsymbol{0} & E_{n} \\[2.5pt] 1 & \nabla f (t)^{\mathsf{T}} \end{vmatrix} \, \boldsymbol{e}_{n+1} \\[10pt] &= \left( -1 \right)^{n} \begin{bmatrix} - \nabla f (t) \\[2.5pt] 0 \end{bmatrix} + \left( -1 \right)^{n} \begin{bmatrix} \boldsymbol{0} \\[2.5pt] 1 \end{bmatrix} \\[10pt] &= \left( -1 \right)^{n} \begin{bmatrix} - \nabla f (t) \\[2.5pt] 1 \end{bmatrix} \ \boldsymbol{.} \end{aligned} \end{align*}
    ゆえに,
    \begin{align*} \qquad & \begin{aligned} \left| \star \left( \dfrac{\partial \boldsymbol{r}}{\partial t_{1}} (t) \wedge \dots \wedge \dfrac{\partial \boldsymbol{r}}{\partial t_{n}} (t) \right) \right| &= \sqrt{ \left| \nabla f (t) \right|^{2} + 1 } \end{aligned} \end{align*}
    となるので,面積分は,
    \begin{align*} \qquad & \begin{aligned} \int_{S} \varphi \, dS = \int_{D} \varphi ( \boldsymbol{r} ( t ) ) \cdot \sqrt{ \left| \nabla f (t) \right|^{2} + 1 } \ dt \end{aligned} % \tag*{[S1]} \end{align*}
    と表されることが分かる。
    ${}$

  2. 例外的に,$n=0$ の場合の面積分は,$a \boldsymbol{,} \, b \in \mathbb{R}$ として,
    \begin{align*} \qquad & \begin{aligned} S := \left\{ a \boldsymbol{,} \, b \right\} \qquad \textsf{かつ} \qquad \int_{S} \varphi \, dS % = % \int_{\left\{ a \boldsymbol{,} \, b \right\}} \varphi \, dS := \left\{ \begin{array}{cl} \varphi ( a ) + \varphi ( b ) &{\quad} \left( \, a \neq b \, \right) \\[5pt] 0 &{\quad} \left( \, a = b \, \right) \end{array} \right. \end{aligned} \end{align*}
    と定める。
    ${}$

  3. 面積分 $\displaystyle \int_{S} 1 \, dS$ は,$n \geq 2$ ならば曲面 $S$ の曲面積を表し,$n=1$ ならば曲線 $S$ の長さを表す。
    ${}$

  4. $n \geq 2$のとき,$dS$面積要素 (または 面素) と呼び,
    \begin{align*} \qquad & dS ( \boldsymbol{r} ( t ) ) := \left| \star \left( \dfrac{\partial \boldsymbol{r}}{\partial t_{1}} (t) \wedge \dots \wedge \dfrac{\partial \boldsymbol{r}}{\partial t_{n}} (t) \right) \right| \, dt \end{align*}
    により定める。

${}$

法ベクトルの方向  (上向き/下向き)

$S \subset \mathbb{R}^{n+1}$ を有界な $C^{1}$ 級曲面とし,ある $D \subset \mathbb{R}^{n}$ および $f \in C^{1} (D)$ により,$S = G \left( D \, ; \, f \right)$ と表されているとする。

また,部分集合 $H ( f ) ,\ L ( f ) \subset D \times \mathbb{R}$ をそれぞれ,
\begin{align*} \qquad & \begin{aligned} H ( f ) := \biggl\{ \left( x ,\, z \right) \in D \times \mathbb{R} \ \bigg{|} \ z > f (x) \biggr\} \ \boldsymbol{,} \qquad L ( f ) := \biggl\{ \left( x ,\, z \right) \in D \times \mathbb{R} \ \bigg{|} \ z < f (x) \biggr\} \end{aligned} \end{align*}
と定める。

(単位法ベクトルの方向 (上向き/下向き) )

$\boldsymbol{p}_{0} \in S$ とし,$ \boldsymbol{\nu} \left( \boldsymbol{p}_{0} \right) \in \mathbb{R}^{n+1} $$\boldsymbol{p}_{0}$ における $S$ の単位法ベクトルとする。

このとき,

  1. $\boldsymbol{\nu} \left( \boldsymbol{p}_{0} \right)$$S$ に対して 上向き であるということを,
    \begin{align*} \qquad & \begin{aligned} % \nu_{n+1} \geq 0 % \qquad \textsf{かつ} \qquad % \biggl[ % \ \exists \, r > 0 \ \boldsymbol{;} \quad \forall \, \varepsilon \in \left( 0 ,\, r \right) \, \boldsymbol{,} \qquad \boldsymbol{p}_{0} + \varepsilon \boldsymbol{\nu} \left( \boldsymbol{p}_{0} \right) \in H ( f ) % \cap B ( \boldsymbol{p}_{0} ,\, r ) % \ % \biggr] \end{aligned} \end{align*}
    を満たすこととして定める;
    $\\[5pt]$

  2. $\boldsymbol{\nu} \left( \boldsymbol{p}_{0} \right)$$S$ に対して 下向き であるということを,
    \begin{align*} \qquad & \begin{aligned} % \nu_{n+1} \leq 0 % \qquad \textsf{かつ} \qquad % \biggl[ % \ \exists \, r > 0 \ \boldsymbol{;} \quad \forall \, \varepsilon \in \left( 0 ,\, r \right) \, \boldsymbol{,} \qquad \boldsymbol{p}_{0} + \varepsilon \boldsymbol{\nu} \left( \boldsymbol{p}_{0} \right) \in L ( f ) % \cap B ( \boldsymbol{p}_{0} ,\, r ) % \ % \biggr] \end{aligned} \end{align*}
    を満たすこととして定める。

$e_{1} ,\, \dots ,\, e_{n} \in \mathbb{R}^{n}$$\mathbb{R}^{n}$ の基本ベクトルとする。

$ x^{0} := \left( x_{1}^{0} ,\, \dots ,\, x_{n}^{0} \right) \in D \, \boldsymbol{,} \ \ \ \boldsymbol{p}_{0} := \left( x^{0} ,\, x_{n+1}^{0} \right) \in S $ とし,$ \boldsymbol{\nu} \left( \boldsymbol{p}_{0} \right) := \left( \nu ,\, \nu_{n+1} \right) \in \mathbb{R}^{n} \times \mathbb{R} $ を,
\begin{align*} \qquad & \begin{aligned} \boldsymbol{\nu} \left( \boldsymbol{p}_{0} \right) := \dfrac{1}{\sqrt{ \left| \nabla f ( x^{0} ) \right|^{2} + 1 }} \begin{bmatrix} - \nabla f ( x^{0} ) \\[2.5pt] 1 \end{bmatrix} % \qquad % \left( \, \forall \, t \in D \, \right) \end{aligned} \end{align*}
と定める。このとき,$\boldsymbol{\nu} \left( \boldsymbol{p}_{0} \right)$上向きの単位法ベクトルである。

実際に,

まず $\left| \boldsymbol{\nu} \left( \boldsymbol{p}_{0} \right) \right| = 1$ である; 

次に,各 $j \in \left\{ \, 1 ,\, \dots ,\, n \, \right\}$ に対して,
\begin{align*} \qquad & \begin{aligned} \boldsymbol{\nu} \left( \boldsymbol{p}_{0} \right) \boldsymbol{\cdot} \begin{bmatrix} e_{j} \\[5pt] \dfrac{\partial f}{\partial x_{j}} ( x^{0} ) \end{bmatrix} = \dfrac{1}{\sqrt{ \left| \nabla f ( x^{0} ) \right|^{2} + 1 }} \left\{ - \dfrac{\partial f}{\partial x_{j}} ( x^{0} ) + \dfrac{\partial f}{\partial x_{j}} ( x^{0} ) \right\} = 0 \end{aligned} \end{align*}
となるので $ \boldsymbol{\nu} \left( \boldsymbol{p}_{0} \right) \perp \mathrm{T}_{\boldsymbol{p}_{0}} (S) $ である; 

最後に,任意の十分小さい $\varepsilon > 0$ に対して,
\begin{align*} \qquad & \begin{aligned} \left( x_{n+1}^{0} + \varepsilon \nu_{n+1} \right) - f ( x^{0} + \varepsilon \nu ) &= f ( x^{0} ) + \dfrac{\varepsilon}{\sqrt{ \left| \nabla f ( x^{0} ) \right|^{2} + 1 }} - f ( x^{0} + \varepsilon \nu ) \\[5pt] &= \left\{ f ( x^{0} ) - f ( x^{0} + \varepsilon \nu ) \right\} + \dfrac{\varepsilon}{\sqrt{ \left| \nabla f ( x^{0} ) \right|^{2} + 1 }} \\[5pt] &> \left\{ - \nabla f ( x^{0} ) \boldsymbol{\cdot} \left( \varepsilon \nu \right) - \varepsilon \cdot 1 \right\} + \dfrac{\varepsilon}{\sqrt{ \left| \nabla f ( x^{0} ) \right|^{2} + 1 }} \\[5pt] &= - \nabla f ( x^{0} ) \boldsymbol{\cdot} \left\{ \varepsilon \cdot \dfrac{ - \nabla f ( x^{0} ) }{ \sqrt{ \left| \nabla f ( x^{0} ) \right|^{2} + 1 } } \right\} + \dfrac{\varepsilon}{\sqrt{ \left| \nabla f ( x^{0} ) \right|^{2} + 1 }} - \varepsilon \\[10pt] &= \varepsilon \cdot \dfrac{ \nabla f ( x^{0} ) \boldsymbol{\cdot} \nabla f ( x^{0} ) }{ \sqrt{ \left| \nabla f ( x^{0} ) \right|^{2} + 1 } } + \dfrac{\varepsilon}{\sqrt{ \left| \nabla f ( x^{0} ) \right|^{2} + 1 }} - \varepsilon \\[10pt] &= \varepsilon \cdot \dfrac{\left| \nabla f ( x^{0} ) \right|^{2} + 1}{\sqrt{ \left| \nabla f ( x^{0} ) \right|^{2} + 1 }} - \varepsilon \\[10pt] &= \varepsilon \cdot \left\{ \sqrt{ \left| \nabla f ( x^{0} ) \right|^{2} + 1 } - 1 \right\} \\[5pt] &\geq 0 \end{aligned} \end{align*}
となるので $ \boldsymbol{p}_{0} + \varepsilon \boldsymbol{\nu} \left( \boldsymbol{p}_{0} \right) \in H ( f ) $ である。

${}$

閉曲面の内部と外部

$\displaystyle % n \geq 1 \, \boldsymbol{,} \ \ \ k \in \mathbb{N} \cup \left\{ 0 \right\} \cup \left\{ \infty \right\} \cup \left\{ \omega \right\} $ とする。

$S \subset \mathbb{R}^{n+1}$有界閉集合である $C^{k}$ 級曲面とする。

また,任意の点列 $ \displaystyle \left( \boldsymbol{a}_{j} \right)_{j=1}^{\infty} \in \left( \mathbb{R}^{n+1} \right)^{\mathbb{N}} $ に対して,
\begin{align} \qquad & \begin{aligned} & \Lambda_{j} := \left\{ \vphantom{\dfrac{0}{0}} \left( 1 - \lambda \right) \boldsymbol{a}_{j} + \lambda \boldsymbol{a}_{j+1} \ \ \middle\vert \ \ 0 \leq \lambda < 1 \ \right\} \qquad \left( \ \forall \, j \in \mathbb{N} \ \right) \, \boldsymbol{,} \\[10pt] & \Lambda \left( \boldsymbol{a} \right) := \left\{ \vphantom{\dfrac{0}{0}} \left( 1 - \lambda \right) \boldsymbol{a} + \lambda \boldsymbol{a}_{1} \ \ \middle\vert \ \ 0 \leq \lambda < 1 \ \right\} \cup \bigcup_{j=1}^{\infty} \Lambda_{j} \qquad \left( \ \forall \, \boldsymbol{a} \in \mathbb{R}^{n+1} \ \right) \ \boldsymbol{;} \\[10pt] & \operatorname{dist} \left( \boldsymbol{a}_{j} \, \boldsymbol{,} \, S \right) := \inf_{ \boldsymbol{p} \in S } \left| \boldsymbol{p} - \boldsymbol{a}_{j} \right| \qquad \left( \ \forall \, j \in \mathbb{N} \ \right) \end{aligned} \end{align}
と定める。

(閉曲面,内部,外部 )

$\mathbb{R}^{n+1} \setminus S$ 内の部分集合 $ \operatorname{Int} \left( S \right) \boldsymbol{,} \, \ \operatorname{Ext} \left( S \right) $ をそれぞれ,
\begin{align} \qquad & \begin{aligned} & \operatorname{Int} \left( S \right) := \left\{ \vphantom{\dfrac{0}{0}} \ \boldsymbol{r} \in \mathbb{R}^{n+1} \setminus S \ \ \ \middle\vert \ \ \ \begin{aligned} & \forall \, \left( \boldsymbol{a}_{j} \right)_{j=1}^{\infty} \in \left( \mathbb{R}^{n+1} \setminus S \right)^{\mathbb{N}} \, \boldsymbol{,} \\[5pt] & \left[ \ \Lambda \left( \boldsymbol{r} \right) \cap S = \emptyset \ \ \Longrightarrow \ \ \lim_{j \to \infty} \operatorname{dist} \left( \boldsymbol{a}_{j} \, \boldsymbol{,} \, S \right) < + \infty \ \right] \end{aligned} \ \right\} \ \boldsymbol{,} \\[15pt] & \operatorname{Ext} \left( S \right) := \left\{ \vphantom{\dfrac{0}{0}} \ \boldsymbol{r} \in \mathbb{R}^{n+1} \setminus S \ \ \ \middle\vert \ \ \ \begin{aligned} & \exists \, \left( \boldsymbol{a}_{j} \right)_{j=1}^{\infty} \in \left( \mathbb{R}^{n+1} \setminus S \right)^{\mathbb{N}} \ \boldsymbol{;} \\[5pt] & \left[ \vphantom{\dfrac{0}{0}} \ \Lambda \left( \boldsymbol{r} \right) \cap S = \emptyset \quad \textsf{かつ} \quad \lim_{j \to \infty} \operatorname{dist} \left( \boldsymbol{a}_{j} \, \boldsymbol{,} \, S \right) = + \infty \ \right] \end{aligned} \ \right\} \end{aligned} \end{align}
と定める。このとき,

  1. $\operatorname{Int} \left( S \right) \neq \emptyset$ のとき,$n \geq 2$ ならば $S$閉曲面 と呼び,$n = 1$ ならば $S$閉曲線 と呼ぶ;

  2. $S$ が閉曲面のとき,$\operatorname{Int} \left( S \right)$$S$内部 と呼び,$\operatorname{Ext} \left( S \right)$$S$外部 と呼ぶ。

  1. $n \geq 2$ のとき,$n$ 次元単位球面 $ \displaystyle \mathbb{S}^{n} := \left\{ \, x \in \mathbb{R}^{n+1} \ \middle\vert \ \left| x \right| = 1 \, \right\} $ と同相な曲面を 単純閉曲面 と言う。

  2. 単位円周 $ \displaystyle \mathbb{S}^{1} := \left\{ \, x \in \mathbb{R}^{2} \ \middle\vert \ \left| x \right| = 1 \, \right\} $ と同相な曲線を 単純閉曲線 と言う。

${}$

法ベクトルの方向  (外向き/内向き)

$S \subset \mathbb{R}^{n+1}$ を有界な $C^{1}$曲面とする。

また,開球 $ B \left( \boldsymbol{x}_{0} ,\, r \right) \subset \mathbb{R}^{n+1} \ \ \ \left( \, \boldsymbol{x}_{0} \in \mathbb{R}^{n+1} \, \boldsymbol{,} \ \ r > 0 \, \right) $ を,
\begin{align*} \qquad & \begin{aligned} B \left( \boldsymbol{x}_{0} ,\, r \right) := \left\{ \vphantom{\dfrac{0}{0}} \ \boldsymbol{x} \in \mathbb{R}^{n+1} \ \ \middle\vert \ \ \left| \boldsymbol{x} - \boldsymbol{x}_{0} \right| < r \ \right\} \end{aligned} \end{align*}
と定める。

(単位法ベクトルの方向 (外向き/内向き) )

$\boldsymbol{p}_{0} \in S$ とし,$ \boldsymbol{\nu} \left( \boldsymbol{p}_{0} \right) \in \mathbb{R}^{n+1}$$\boldsymbol{p}_{0} $ における $S$ の単位法ベクトルとする。

このとき,

  1. $\boldsymbol{\nu} \left( \boldsymbol{p}_{0} \right)$$S$ に対して 外向き であるということを,
    \begin{align*} \qquad & \begin{aligned} \exists \, r > 0 \ \boldsymbol{;} \quad \forall \, \varepsilon \in \left( 0 ,\, r \right) \, \boldsymbol{,} \qquad \boldsymbol{p}_{0} + \varepsilon \boldsymbol{\nu} \left( \boldsymbol{p}_{0} \right) \in B \left( \boldsymbol{p}_{0} ,\, r \right) \cap \operatorname{Ext} \left( S \right) \end{aligned} \end{align*}
    を満たすこととして定める;
    ${}$

  2. $\boldsymbol{\nu} \left( \boldsymbol{p}_{0} \right)$$S$ に対して 内向き であるということを,
    \begin{align*} \qquad & \begin{aligned} \exists \, r > 0 \ \boldsymbol{;} \quad \forall \, \varepsilon \in \left( 0 ,\, r \right) \, \boldsymbol{,} \qquad \boldsymbol{p}_{0} + \varepsilon \boldsymbol{\nu} \left( \boldsymbol{p}_{0} \right) \in B \left( \boldsymbol{p}_{0} ,\, r \right) \cap \operatorname{Int} \left( S \right) \end{aligned} \end{align*}
    を満たすこととして定める。

${}$

有界な$C^{1}$級曲面上におけるスカラー値関数の面積分

$S \subset \mathbb{R}^{n+1}$ を有界な $C^{1}$ 級曲面とする。

  1. ある $m \in \mathbb{N}$ を取る。
    $S$ 上の $m$ 個のある点における開近傍 $B_{1} ,\, \dots ,\, B_{m} \subset \mathbb{R}^{n+1}$ をそれぞれ選び,
    $S_{1} := S \cap B_{1} \, , \ \ \dots , \ \ S_{m} := S \cap B_{m}$ と置くと,
    \begin{align*} \qquad & \begin{aligned} & \forall \, i \in \left\{ \, 1 ,\, \dots ,\, m \, \right\} \, \boldsymbol{,} \quad \exists \, D_{i} \subset \mathbb{R}^{n} \, \boldsymbol{,} \quad \exists \, \gamma_{i} \in C^{1} ( D_{i} ) \, \boldsymbol{,} \quad \exists \, \sigma_{i} \, \boldsymbol{:} \, \mathbb{R}^{n+1} \to \mathbb{R}^{n+1} \, \boldsymbol{:} \, \textsf{合同変換} \ \boldsymbol{;} \\[7.5pt] & \left[ \ \sigma_{i} ( S_{i} ) = G \left( D_{i} \, ; \, \gamma_{i} \right) \qquad \textsf{かつ} \qquad \bigcup_{i=1}^{m} S_{i} = S \ \right] \end{aligned} \end{align*}
    と表される。
    ${}$

  2. また,$ \displaystyle \varphi \in C^{0} (S) \, \boldsymbol{,} \ \ \varSigma := \bigcup \limits_{i=1}^{m} \sigma_{i} ( S_{i} ) $ とする。このとき,関数 $ \displaystyle \tilde{\varphi} \, \boldsymbol{:} \, \mathbb{R}^{n+1} \to \mathbb{R} $ を,
    \begin{align*} \qquad & \begin{aligned} \tilde{\varphi} ( \boldsymbol{ r } ) := \left\{ \begin{array}{cl} \varphi ( \sigma_{1}^{-1} ( \boldsymbol{ r } ) ) &{\quad} \left( \, \boldsymbol{ r } \in \sigma_{ 1 } ( S_{ 1 } ) \, \right) \\[5pt] \varphi ( \sigma_{2}^{-1} ( \boldsymbol{ r } ) ) &{\quad} \left( \, \boldsymbol{ r } \in \sigma_{ 2 } ( S_{ 2 } ) \, \right) \\[5pt] \vdots &{\quad} {\qquad \ \ \ } \vdots \\[5pt] \varphi ( \sigma_{m}^{-1} ( \boldsymbol{ r } ) ) &{\quad} \left( \, \boldsymbol{ r } \in \sigma_{ m } ( S_{ m } ) \, \right) \\[5pt] 0 &{\quad} \left( \, \boldsymbol{ r } \in \mathbb{R}^{n+1} \setminus \varSigma \, \right) \\[5pt] \end{array} \right. \end{aligned} \hspace{30pt} \left( \ \forall \, \boldsymbol{ r } \in \mathbb{R}^{n+1} \ \right) \end{align*}
    と定める。
    ${}$

  3. [1 の分割] $\ \ $ さらに,ある有限な実数値関数列 $ \displaystyle \left( \rho_{i} \right)_{i=1}^{m} \in C^{\infty} ( \mathbb{R}^{n+1} )^{ \left\{ \, 1 ,\, \dots ,\, m \, \right\} } $ で,
    \begin{align*} \qquad & \begin{aligned} \left\{ \begin{array}{l} \rho_{i} \left( \mathbb{R}^{n+1} \right) \subset \left[ 0 ,\, 1 \right] \\[5pt] \operatorname{supp} \left( \rho_{i} \right) % \cap % \sigma_{i} \left( S \right) \subset \sigma_{i} ( S_{i} ) \end{array} \right. \quad \left( \, \forall \, i \in \left\{ \, 1 ,\, \dots ,\, m \, \right\} \, \right) \qquad \textsf{かつ} \qquad \sum_{i=1}^{m} \rho_{i} ( \boldsymbol{r} ) = 1 \quad \left( \, \forall \, \boldsymbol{r} \in \mathbb{R}^{n+1} \, \right) \end{aligned} \end{align*}
    を満たすものをとる。
    $\\[0pt]$
    (ここで,$d \in \mathbb{N} \, \boldsymbol{,} \ \ \ \Omega \subset \mathbb{R}^{d} \, \boldsymbol{,} \ \ \ \psi \, \boldsymbol{:} \, \Omega \to \mathbb{R}$ としたとき,
    \begin{align*} \qquad & \begin{aligned} \operatorname{supp} \left( \psi \right) = \operatorname{supp}_{ \Omega } \left( \psi \right) := \Omega \cap \operatorname{Cl}_{ \mathbb{R}^{d} } \bigl( \Set{ \ x \in \Omega \ \, | \, \ \psi (x) \neq 0 \ } \bigr) = \operatorname{Cl}_{ \Omega } \Bigl( \Omega \setminus \psi^{-1} \left( \left\{ 0 \right\} \right) \Bigr) \end{aligned} \end{align*}
    である。)
    ${}$

  4. 最後に,各 $i \in \left\{ \, 1 ,\, \dots ,\, m \, \right\}$ に対して,
    \begin{align*} \qquad & \begin{aligned} \boldsymbol{r}_{i} ( t ) := \Bigl( t ,\, \gamma_{i} (t) \Bigr) = \begin{bmatrix} t \\[] \gamma_{i} (t) \end{bmatrix} \in \sigma_{i} ( S_{i} ) \qquad \left( \, \forall \, t \in D_{i} \, \right) \end{aligned} \end{align*}
    とする。

(有界な $C^{1}$ 級曲面上におけるスカラー値関数の面積分)

$S$ 上における $\varphi$面積分 $\displaystyle \int_{S} \varphi \, dS$ を,
\begin{align*} \qquad & \begin{aligned} \int_{S} \varphi \, dS &:= \sum_{i=1}^{m} \int_{ \sigma_{i} \left( S_{i} \right) } \rho_{i} ( \boldsymbol{r} ) \cdot \tilde{\varphi} ( \boldsymbol{r} ) \, dS ( \boldsymbol{r} ) \\[7.5pt] &\hphantom{:}= % \left\{ % \begin{array}{ll} % \displaystyle \sum_{i=1}^{m} \int_{ D_{i} } \rho_{i} ( \boldsymbol{r}_{i} ( t ) ) \cdot \tilde{\varphi} \left( \boldsymbol{r}_{i} ( t ) \right) \cdot \sqrt{ \left| \nabla \gamma_{i} ( t ) \right|^{2} + 1 } \ dt % &{\quad} % \left( \ n \geq 1 \ \right) % \\[5pt] % \displaystyle % \sum_{i=1}^{m} % \int_{ D_{i} } % \rho_{i} ( \boldsymbol{r}_{i} ( t ) ) % \cdot % \tilde{\varphi} \left( \boldsymbol{r}_{i} ( t ) \right) % \cdot % \sqrt{ \left\{ \dfrac{d \gamma_{i}}{dt} (t) \right\}^{2} + 1 } % \ dt % &{\quad} % \left( \ n = 1 \ \right) % \\[10pt] % \varphi \left( \max S \right) + \varphi \left( \min S \right) % &{\quad} % \left( \ n = 0 \ \ \textsf{かつ} \ \ \# S = 2 \ \right) % \\[10pt] % 0 % &{\quad} % \left( \ n = 0 \ \ \textsf{かつ} \ \ \# S = 1 \ \right) % \\[10pt] % 0 % &{\quad} % \left( \ S = \emptyset \ \right) % \end{array} % \right. \end{aligned} \end{align*}
と定める。

(現実的に問題を処理するために)

1 の分割を使用しない場合は,包除原理を用いて,
\begin{align*} \qquad & \begin{aligned} \int_{S} \varphi \, dS = \sum_{k=1}^{m} \left( -1 \right)^{k-1} \sum_{ 1 \leq j_{1} < \dots < j_{k} \leq m} \int_{ \sigma_{j_{1}} \left( S_{j_{1}} \right) \cap \dots \cap \sigma_{j_{k}} \left( S_{j_{k}} \right) } \tilde{\varphi} ( \boldsymbol{r} ) \, dS ( \boldsymbol{r} ) % \\[5pt] % &{\hphantom{:}}= % \sum_{k=1}^{m} \left( -1 \right)^{k-1} % \sum_{ 1 \leq j_{1} < \dots < j_{k} \leq m} % \int_{ D_{j_{1}} \cap \dots \cap D_{j_{k}} } % \tilde{\varphi} \left( \boldsymbol{r}_{i} ( t ) \right) % \cdot % \sqrt{ \left| \nabla \gamma_{i} ( t ) \right|^{2} + 1 } % \ dt \end{aligned} \end{align*}
を計算することになる(と思われる)が,煩雑すぎてあまり現実的ではない。
実際に具体的な問題を処理する場合には,1 の分割も包除原理も使用しないように,適切に曲面を分割することになる。

${}$

流束積分

$S \subset \mathbb{R}^{n+1}$ を有界な $C^{1}$ 級曲面とし,ある $D \subset \mathbb{R}^{n}$ および $f \in C^{1} (D)$ により,$S = G \left( D \, ; \, f \right)$ と表されているとする。

(流束積分  (または 法線面積分) )

$\boldsymbol{A} \in C^{0} ( S ,\, \mathbb{R}^{n+1} )$ を実ベクトル値関数とし,

\begin{align*} \qquad & \begin{aligned} & t := \left( t_{1} ,\, \dots ,\, t_{n} \right) = \begin{bmatrix} t_{1} \\ \vdots \\ t_{n} \end{bmatrix} \in D \, \boldsymbol{,} \qquad \boldsymbol{r} ( t ) := \Bigl( t ,\, f (t) \Bigr) = \begin{bmatrix} t \\ f (t) \end{bmatrix} \in S \ \boldsymbol{;} \\[12.5pt] & % \boldsymbol{\nu} % := % \left( \nu_{1} ,\, \dots ,\, \nu_{n} \right) % = % \begin{bmatrix} % \nu_{1} \\ % \vdots \\ % \nu_{n} % \end{bmatrix} % \in % \mathbb{R}^{n+1} \, \boldsymbol{,} % \qquad \boldsymbol{\nu} ( \boldsymbol{r} ( t ) ) := \left( -1 \right)^{n} \cdot \dfrac{ \star \left( \dfrac{\partial \boldsymbol{r}}{\partial t_{1}} (t) \wedge \dots \wedge \dfrac{\partial \boldsymbol{r}}{\partial t_{n}} (t) \right) }{ \left| \star \left( \dfrac{\partial \boldsymbol{r}}{\partial t_{1}} (t) \wedge \dots \wedge \dfrac{\partial \boldsymbol{r}}{\partial t_{n}} (t) \right) \right| } \in \mathbb{R}^{n+1} \, \boldsymbol{,} \\[12.5pt] & dS ( \boldsymbol{r} ( t ) ) := \left| \star \left( \dfrac{\partial \boldsymbol{r}}{\partial t_{1}} (t) \wedge \dots \wedge \dfrac{\partial \boldsymbol{r}}{\partial t_{n}} (t) \right) \right| \, dt \end{aligned} \end{align*}
とする。

このとき,$S$ 上における $\boldsymbol{A}$流束積分 $\displaystyle \int_{S} \boldsymbol{A} \boldsymbol{\cdot} d \boldsymbol{S}$ を,

\begin{align*} \qquad & \begin{aligned} \int_{S} \boldsymbol{A} \boldsymbol{\cdot} d \boldsymbol{S} &:= \int_{S} \boldsymbol{A} \boldsymbol{\cdot} \boldsymbol{\nu} \, dS = \int_{S} \boldsymbol{A} ( \boldsymbol{r} ) \boldsymbol{\cdot} \boldsymbol{\nu} ( \boldsymbol{r} ) \, dS ( \boldsymbol{r} ) \\[5pt] &\hphantom{:}= \int_{D} \boldsymbol{A} ( \boldsymbol{r} ( t ) ) \boldsymbol{\cdot} \left\{ \left( -1 \right)^{n} \left( \star \left( \dfrac{\partial \boldsymbol{r}}{\partial t_{1}} (t) \wedge \dots \wedge \dfrac{\partial \boldsymbol{r}}{\partial t_{n}} (t) \right) \right) \right\} \, dt \end{aligned} \end{align*}

と定める。

  1. スカラー値関数の面積分の場合と同様に,$t := \left( t_{1} ,\, \dots ,\, t_{n} \right) \, \boldsymbol{,} \ \ \ \boldsymbol{r} ( t ) := \Bigl( t ,\, f (t) \Bigr) \, \boldsymbol{,} \ \ \ f \in C^{1} (D)$ より,
    \begin{align*} \qquad & \begin{aligned} & \star \left( \dfrac{\partial \boldsymbol{r}}{\partial t_{1}} (t) \wedge \dots \wedge \dfrac{\partial \boldsymbol{r}}{\partial t_{n}} (t) \right) = \left( -1 \right)^{n} \begin{bmatrix} - \nabla f (t) \\[2.5pt] 1 \end{bmatrix} \ \boldsymbol{,} \\[10pt] & \left| \star \left( \dfrac{\partial \boldsymbol{r}}{\partial t_{1}} (t) \wedge \dots \wedge \dfrac{\partial \boldsymbol{r}}{\partial t_{n}} (t) \right) \right| = \sqrt{ \left| \nabla f (t) \right|^{2} + 1 } \end{aligned} \end{align*}
    であるので,
    \begin{align*} \qquad & \begin{aligned} \boldsymbol{\nu} ( \boldsymbol{r} ( t ) ) = \dfrac{ 1 }{ \sqrt{ \left| \nabla f (t) \right|^{2} + 1 } } \begin{bmatrix} - \nabla f (t) \\[2.5pt] 1 \end{bmatrix} \ \boldsymbol{,} \qquad dS ( \boldsymbol{r} ( t ) ) = \sqrt{ \left| \nabla f (t) \right|^{2} + 1 } \ dt \ \boldsymbol{.} \end{aligned} \end{align*}
    ゆえに,流束積分は,
    \begin{align*} \qquad & \begin{aligned} \int_{S} \boldsymbol{A} \boldsymbol{\cdot} d \boldsymbol{S} = \int_{D} \boldsymbol{A} ( \boldsymbol{r} ( t ) ) \boldsymbol{\cdot} \begin{bmatrix} - \nabla f (t) \\[2.5pt] 1 \end{bmatrix} \, dt \end{aligned} % \tag*{[S2]} \end{align*}
    と表されることが分かる。
    ${}$

  2. 例外的に,$n=0$ の場合の流束積分は,$a \boldsymbol{,} \, b \in \mathbb{R}$ かつ $a \leq b$ として,
    \begin{align*} \qquad & \begin{aligned} S := \left\{ a \boldsymbol{,} \, b \right\} \qquad \textsf{かつ} \qquad \int_{S} \boldsymbol{A} \boldsymbol{\cdot} d \boldsymbol{S} % = % \int_{\left\{ a \boldsymbol{,} \, b \right\}} % \boldsymbol{A} \boldsymbol{\cdot} \boldsymbol{\nu} % \, dS := \left\{ \begin{array}{cl} \boldsymbol{A} ( b ) - \boldsymbol{A} ( a ) &{\quad} \left( \, a < b \, \right) \\[5pt] 0 &{\quad} \left( \, a = b \, \right) \end{array} \right. \end{aligned} \end{align*}
    と定める。(特に,$a < b$ ならば $ \boldsymbol{\nu} (a) := -1 \, \boldsymbol{,} \ \ \boldsymbol{\nu} (b) := 1 $ と定める。)
    ${}$

  3. $n \geq 2$のとき,$d \boldsymbol{S} := \boldsymbol{\nu} \, dS$面積要素ベクトル (または 面素ベクトル) と呼ぶ。

${}$

有界な$C^{1}$級曲面上における流束積分

$S \subset \mathbb{R}^{n+1}$ を有界な $C^{1}$ 級曲面とする。

  1. ある $m \in \mathbb{N}$ を取る。
    $S$ 上の $m$ 個のある点における開近傍 $B_{1} ,\, \dots ,\, B_{m} \subset \mathbb{R}^{n+1}$ をそれぞれ選び,
    $S_{1} := S \cap B_{1} \, , \ \ \dots , \ \ S_{m} := S \cap B_{m}$ と置くと,
    \begin{align*} \qquad & \begin{aligned} & \forall \, i \in \left\{ \, 1 ,\, \dots ,\, m \, \right\} \, \boldsymbol{,} \quad \exists \, D_{i} \subset \mathbb{R}^{n} \, \boldsymbol{,} \quad \exists \, \gamma_{i} \in C^{1} ( D_{i} ) \, \boldsymbol{,} \quad \exists \, \sigma_{i} \, \boldsymbol{:} \, \mathbb{R}^{n+1} \to \mathbb{R}^{n+1} \, \boldsymbol{:} \, \textsf{合同変換} \ \boldsymbol{;} \\[7.5pt] & \left[ \ \sigma_{i} ( S_{i} ) = G \left( D_{i} \, ; \, \gamma_{i} \right) \qquad \textsf{かつ} \qquad \bigcup_{i=1}^{m} S_{i} = S \ \right] \end{aligned} \end{align*}
    と表される。
    ${}$

  2. また,$\boldsymbol{A} \in C^{0} ( S ,\, \mathbb{R}^{n+1} )$ を実ベクトル値関数とし,$\displaystyle \varSigma := \bigcup \limits_{i=1}^{m} \sigma_{i} ( S_{i} )$ とする。
    このとき,関数 $\tilde{\boldsymbol{A}} \, \boldsymbol{:} \, \mathbb{R}^{n+1} \to \mathbb{R}^{n+1} $ を,
    \begin{align*} \qquad & \begin{aligned} \tilde{\boldsymbol{A}} ( \boldsymbol{ r } ) := \left\{ \begin{array}{cl} \boldsymbol{A} ( \sigma_{1}^{-1} ( \boldsymbol{ r } ) ) &{\quad} \left( \, \boldsymbol{ r } \in \sigma_{ 1 } ( S_{ 1 } ) \, \right) \\[5pt] \boldsymbol{A} ( \sigma_{2}^{-1} ( \boldsymbol{ r } ) ) &{\quad} \left( \, \boldsymbol{ r } \in \sigma_{ 2 } ( S_{ 2 } ) \, \right) \\[5pt] \vdots &{\quad} {\qquad \ \ \ } \vdots \\[5pt] \boldsymbol{A} ( \sigma_{m}^{-1} ( \boldsymbol{ r } ) ) &{\quad} \left( \, \boldsymbol{ r } \in \sigma_{ m } ( S_{ m } ) \, \right) \\[5pt] \boldsymbol{0} &{\quad} \left( \, \boldsymbol{ r } \in \mathbb{R}^{n+1} \setminus \varSigma \, \right) \\[5pt] \end{array} \right. \end{aligned} \hspace{30pt} \left( \ \forall \, \boldsymbol{ r } \in \mathbb{R}^{n+1} \ \right) \end{align*}
    と定める。
    ${}$

  3. [1 の分割] $\ \ $ さらに,ある有限な実数値関数列 $\displaystyle \left( \rho_{i} \right)_{i=1}^{m} \in C^{\infty} ( \mathbb{R}^{n+1} )^{ \left\{ \, 1 ,\, \dots ,\, m \, \right\} }$ で,
    \begin{align*} \qquad & \begin{aligned} \left\{ \begin{array}{l} \rho_{i} \left( \mathbb{R}^{n+1} \right) \subset \left[ 0 ,\, 1 \right] \\[5pt] \operatorname{supp} \left( \rho_{i} \right) % \cap % \sigma_{i} \left( S \right) \subset \sigma_{i} ( S_{i} ) \end{array} \right. \quad \left( \, \forall \, i \in \left\{ \, 1 ,\, \dots ,\, m \, \right\} \, \right) \qquad \textsf{かつ} \qquad \sum_{i=1}^{m} \rho_{i} ( \boldsymbol{r} ) = 1 \quad \left( \, \forall \, \boldsymbol{r} \in \mathbb{R}^{n+1} \, \right) \end{aligned} \end{align*}
    を満たすものをとる。

    ${}$

  4. $i \in \left\{ \, 1 ,\, \dots ,\, m \, \right\}$ に対して,
    \begin{align*} \qquad & \begin{aligned} \boldsymbol{r}_{i} ( t ) := \Bigl( t ,\, \gamma_{i} (t) \Bigr) = \begin{bmatrix} t \\[0pt] \gamma_{i} (t) \end{bmatrix} \in \sigma_{i} ( S_{i} ) \qquad \left( \, \forall \, t \in D_{i} \, \right) \end{aligned} \end{align*}
    とする。
    ${}$

  5. $k \in \left\{ \, 1 ,\, \dots ,\, m \, \right\}$ に対して,$ \displaystyle \boldsymbol{\nu}_{k} \, \boldsymbol{:} \, \sigma_{k} \left( S_{k} \right) \to \mathbb{R}^{n+1} $ を単位法ベクトル場とし,合同変換 $ \displaystyle \sigma_{k} \, \boldsymbol{:} \, \mathbb{R}^{n+1} \to \mathbb{R}^{n+1} $ に対応する直交行列を $R_{k} \in \mathbb{R}^{ \left( n+1 \right) \times \left( n+1 \right) }$ とする。
    このとき,条件
    \begin{align*} \qquad & \begin{aligned} \textsf{(A)} \quad & m \geq 2 \ \ \textsf{の場合は,} \\[5pt] & \Bigl[ \ \forall \, i \in \left\{ \, 1 ,\, \dots ,\, m \, \right\} \, \boldsymbol{,} \quad \exists \, j \in \left\{ \, 1 ,\, \dots ,\, m \, \right\} \setminus \left\{ \, i \, \right\} \ \boldsymbol{;} \qquad S_{i} \cap S_{j} \neq \emptyset \ \Bigr] \ \boldsymbol{;} \\[15pt] \textsf{(B)} \quad & m \geq 2 \ \ \textsf{の場合は,} \\[5pt] & \forall \, i \in \left\{ \, 1 ,\, \dots ,\, m \, \right\} \, \boldsymbol{,} \quad \exists \, j \in \left\{ \, 1 ,\, \dots ,\, m \, \right\} \setminus \left\{ \, i \, \right\} \ \boldsymbol{;} \\[5pt] & \left[ \ % S_{i} \cap S_{j} \neq \emptyset % \qquad \Longrightarrow \qquad \forall \, \boldsymbol{p} \in S_{i} \cap S_{j} \, \boldsymbol{,} \quad R_{i}^{-1} \, \boldsymbol{\nu}_{i} \left( \sigma_{i} \left( \boldsymbol{p} \right) \right) = R_{j}^{-1} \, \boldsymbol{\nu}_{j} \left( \sigma_{j} \left( \boldsymbol{p} \right) \right) \ \right] \ \ \boldsymbol{;} \\[15pt] \textsf{(C)} \quad & % n \geq 1 \ \ \textsf{の場合は,} % \\[5pt] % & \forall \, k \in \left\{ \, 1 ,\, \dots ,\, m \, \right\} \, \boldsymbol{,} \quad \forall \, t \in D_{k} \, \boldsymbol{,} \qquad \boldsymbol{\nu}_{k} \left( \boldsymbol{r}_{k} \left( t \right) \right) = \dfrac{ 1 }{ \sqrt{ \left| \nabla \gamma_{k} (t) \right|^{2} + 1 } } \begin{bmatrix} - \nabla \gamma_{k} (t) \\[2.5pt] 1 \end{bmatrix} \end{aligned} \end{align*}
    を仮定する。

(有界な $C^{1}$ 級曲面上における流束積分)

$S$ 上における $\boldsymbol{A}$流束積分 $\displaystyle \int_{S} \boldsymbol{A} \boldsymbol{\cdot} d \boldsymbol{S}$ を,
\begin{align*} \qquad & \begin{aligned} \int_{S} \boldsymbol{A} \boldsymbol{\cdot} d \boldsymbol{S} &:= \sum_{i=1}^{m} \int_{ \sigma_{i} \left( S_{i} \right) } \rho_{i} ( \boldsymbol{r} ) \, \tilde{\boldsymbol{A}} ( \boldsymbol{r} ) \boldsymbol{\cdot} d \boldsymbol{S} ( \boldsymbol{r} ) \\[10pt] &\hphantom{:}= % \left\{ % \begin{array}{ll} % \displaystyle \sum_{i=1}^{m} \int_{ D_{i} } \rho_{i} ( \boldsymbol{r}_{i} ( t ) ) \, \tilde{\boldsymbol{A}} \left( \boldsymbol{r}_{i} ( t ) \right) \boldsymbol{\cdot} \begin{bmatrix} - \nabla \gamma_{i} (t) \\[2.5pt] 1 \end{bmatrix} \, dt % &{\quad} % \left( \ n \geq 1 \ \right) % \\[10pt] % \displaystyle % \sum_{i=1}^{m} % \int_{ D_{i} } % \rho_{i} ( \boldsymbol{r}_{i} ( t ) ) \, % \tilde{\boldsymbol{A}} \left( \boldsymbol{r}_{i} ( t ) \right) % \boldsymbol{\cdot} % \begin{bmatrix} % - \dfrac{ d \gamma_{i} }{dt} ( t ) % \\[2.5pt] % 1 % \end{bmatrix} % \, dt % &{\quad} % \left( \ n = 1 \ \right) % \\[15pt] % \displaystyle % \boldsymbol{A} \left( \max S \right) % - % \boldsymbol{A} \left( \min S \right) % &{\quad} % \left( \ n = 0 \ \right) % \\[10pt] % \displaystyle % 0 % &{\quad} % \left( \ n = 0 \ \ \textsf{かつ} \ \ \# S = 1 \ \right) % \\[10pt] % 0 % &{\quad} % \left( \ S = \emptyset \ \right) % \end{array} % \right. \end{aligned} \end{align*}
と定める。

${}$

次回

面積分学習記録 (2) 』に続きます。
$\\[5pt]$

参考文献

[1]
松坂 和夫, 『解析入門(下)』, (数学入門シリーズ 6), 岩波書店, 2018
[2]
栗田 稔, 『微分形式とその応用 ―曲線・曲面から解析力学まで―』(新装版), 現代数学社, 2019
投稿日:2025114
更新日:2秒前
数学の力で現場を変える アルゴリズムエンジニア募集 - Mathlog served by OptHub

この記事を高評価した人

高評価したユーザはいません

この記事に送られたバッジ

バッジはありません。

投稿者

スキマ産業。

コメント

他の人のコメント

コメントはありません。
読み込み中...
読み込み中