0
高校数学解説
文献あり

いくつかの不等式の積分による証明

63
0
$$\newcommand{cl}[0]{\operatorname{Cl}} \newcommand{d}[0]{\mathrm{d}} \newcommand{diam}[0]{\operatorname{diam}} \newcommand{dist}[0]{\operatorname{dist}} \newcommand{gen}[1]{\qty\langle#1\rangle} \newcommand{id}[0]{\operatorname{id}} \newcommand{im}[0]{\operatorname{Im}} \newcommand{incl}[2]{\mathrm{id}_{#1}^{#2}} \newcommand{Int}[0]{\operatorname{Int}} \newcommand{Ker}[0]{\operatorname{Ker}} \newcommand{pr}[0]{\operatorname{pr}} \newcommand{sgn}[0]{\operatorname{sgn}} \newcommand{span}[0]{\operatorname{Span}} \newcommand{supp}[0]{\operatorname{Supp}} \newcommand{t}[0]{\mathsf{T}} $$

対数函数

$$ \frac{x-1}{x} \leq \log{x} \leq x-1 \quad(x>0).$$

  1. $1\leq x$のとき,任意の$t\in[1,x]$に対して$x^{-1}\leq t^{-1} \leq 1$が成り立つので,
    $$ \frac{x-1}{x} = \int_{1}^{x} \frac{1}{x}\,\d{t} \leq \int_{1}^{x} \frac{1}{t}\,\d{t} = \log{x} \leq \int_{1}^{x} 1\,\d{t} = x-1$$
    となる.
  2. $0< x\leq 1$のとき,前段より
    $$ 1-x = \frac{x^{-1}-1}{x^{-1}} \leq \log{x^{-1}} \leq x^{-1}-1 = \frac{1-x}{x}$$
    が成り立つので,
    $$ \frac{x-1}{x} \leq \log{x} \leq x-1$$
    を得る.

$$ \log(x+1)-\log{x} = \log\frac{x+1}{x} \leq \frac{x+1}{x}-1 = \frac{1}{x}$$
より
$$ \log(n+1) = \sum_{k=1}^{n} (\log(k+1)-\log{k}) \leq \sum_{k=1}^{n} \frac{1}{k}$$
が成り立つので,調和級数は発散する.

もう少し頑張ると素数の逆数和が発散することも示せる(cf. wikipedia ).

$x\geq 0$のとき
$$ \frac{x}{1+x} \leq \log(1+x) \leq x$$
より
$$ 0 \leq x-\log(1+x) \leq x-\frac{x}{1+x} = \frac{x^{2}}{1+x} \leq x^{2}$$
が成り立つので,正項級数$\sum (n^{-1}-\log(1+n^{-1}))$は収束する.ところで
$$ \sum_{k=1}^{n} \left(\frac{1}{k}-\log\left(1+\frac{1}{k}\right)\right) = \sum_{k=1}^{n} \frac{1}{k} - \sum_{k=1}^{n} (\log(k+1)-\log{k}) = \sum_{k=1}^{n} \frac{1}{k} - \log(n+1)$$
であるから,この級数の和は所謂オイラーの定数に等しい.

$$ n(1-x^{-\frac{1}{n}}) \leq \log{x} \leq n(x^{\frac{1}{n}}-1) \quad(x>0;\ n\in\mathbb{Z}_{\geq 1}).$$

$\sqrt[n]{x}>0$であるから,log-ineqより
$$ n\frac{\sqrt[n]{x}-1}{\sqrt[n]{x}} \leq n\log\sqrt[n]{x} \leq n(\sqrt[n]{x}-1)$$
を得る.

$$ \log{x} \leq n(\sqrt[n]{x}-1) \leq \sqrt[n]{x}\log{x} \to \log{x} \quad(n\to\infty).$$

$x \geq 1$のとき
$$ \log{x} -2(\sqrt{x}-1) = \int_{1}^{x} \left(\frac{1}{t}-\frac{1}{\sqrt{t}}\right)\,\d{t} \leq 0$$
が成り立つので,
$$ 0 \leq \frac{\log{x}}{x} \leq 2 \left(\frac{1}{\sqrt{x}}-\frac{1}{x}\right) \to 0 \quad(1 \leq x\to+\infty)$$
を得る.したがって,任意の$\alpha>0$に対して
$$ \frac{\log{x}}{x^{\alpha}} = \frac{1}{\alpha}\frac{\log{x^{\alpha}}}{x^{\alpha}} \to 0 \quad(x\to+\infty)$$
が成り立ち,さらに
$$ x^{\alpha}\log{x} = -\frac{\log{x^{-1}}}{(x^{-1})^{\alpha}} \to 0 \quad(x\to +0)$$
が成り立つ.

$$ \log{x} \leq \sqrt{x}-\frac{1}{\sqrt{x}} \quad(x\geq 1).$$

$$ \log{x}-\left(\sqrt{x}-\frac{1}{\sqrt{x}}\right) = \int_{1}^{x} \left(\frac{1}{t}-\left(\frac{1}{2\sqrt{t}}+\frac{1}{2t\sqrt{t}}\right)\right)\,\d{t} = -\int_{1}^{x} \frac{(\sqrt{t}-1)^{2}}{2t\sqrt{t}}\,\d{t} \leq 0.$$

$$ \log{x} \leq \frac{x}{e} \quad(x>0).$$

  1. $0< x\leq e$のとき,
    $$ \log{x}-\frac{x}{e} = -\int_{x}^{e} \left(\frac{1}{t}-\frac{1}{e}\right)\,\d{t} \leq 0$$
    が成り立つ.
  2. $e < x$のとき,
    $$ \log{x}-\frac{x}{e} = \int_{e}^{x} \left(\frac{1}{t}-\frac{1}{e}\right)\,\d{t} < 0$$
    が成り立つ.

$$ \log\pi < \frac{\pi}{e} \quad\leadsto\quad \pi^{e} < e^{\pi}.$$

$$ \frac{\log{x}}{x} > \frac{\log{y}}{y} \quad(e \leq x < y).$$

$$ \frac{\log{x}}{x}-\frac{\log{y}}{y} = -\int_{x}^{y} \frac{1-\log{t}}{t^{2}}\,\d{t} > 0.$$

$e\leq a < b$のとき,
$$ b\log{a} > a\log{b} \quad\leadsto\quad a^{b} > b^{a}$$
が成り立つ.

指数函数

$$ x \leq e^{x}-1 \leq xe^{x} \quad(x \in \mathbb{R}).$$

$e^{x}>0$であるから,log-ineqより
$$ x=\log{e^{x}} \leq e^{x}-1$$
および
$$ \frac{e^{x}-1}{e^{x}} \leq \log{e^{x}} \quad\leadsto\quad e^{x}-1 \leq xe^{x}$$
を得る.

  1. $0\leq x$のとき,任意の$t\in[0,x]$に対して$1 \leq e^{t} \leq e^{x}$が成り立つので,
    $$ x = \int_{0}^{x} 1\,\d{t} \leq \int_{0}^{x} e^{t}\,\d{t} \leq \int_{0}^{x} e^{x}\,\d{t} = xe^{x}$$
    を得る.
  2. $x \leq 0$のとき,任意の$t\in[x,0]$に対して$e^{x}\leq e^{t} \leq 1$が成り立つので,
    $$ x=-\int_{x}^{0} 1\,\d{t} \leq -\int_{x}^{0} e^{t}\,\d{t} \leq -\int_{x}^{0} e^{x}\,\d{t} = xe^{x}$$
    を得る.

$$ 1+x \leq e^{x} \leq \frac{1}{1-x} \quad(x < 1).$$

$$ |e^{x}-1| \leq e^{|x|}-1 \leq |x|e^{|x|} \quad(x \in \mathbb{R}).$$

$x \leq 0$のとき左側の不等式が成り立つことを示せば十分である:
$$ e^{x}+e^{-x} \geq 2 \sqrt{e^{x}e^{-x}}=2 \quad\leadsto\quad |e^{x}-1| = 1-e^{x} \leq e^{-x}-1 = e^{|x|}-1.$$

$$ \sum_{k=0}^{n} \frac{x^{k}}{k!} \leq e^{x} \quad(x\geq 0).$$

  1. Base:$1=e^{0} \leq e^{x}.$
  2. Induction:
    $$ \sum_{k=1}^{n+1} \frac{x^{k}}{k!} = \sum_{k=0}^{n} \frac{x^{k+1}}{(k+1)!} = \int_{0}^{x} \sum_{k=0}^{n} \frac{t^{k}}{k!}\,\d{t} \leq \int_{0}^{x} e^{t}\,\d{t} = e^{x}-1.$$

任意の$\alpha>0$に対して,$n\coloneqq\lfloor\alpha\rfloor +1$とおけば上の不等式から
$$ \frac{e^{x}}{x^{\alpha}} \to +\infty \quad(x\to+\infty)$$
がわかる.

(Cf. log-power

$$ \frac{e^{x}}{x^{\alpha}} = \exp \left(x\left(1-\alpha\frac{\log{x}}{x}\right)\right) \to +\infty \quad(x\to+\infty).$$

附:指数函数の冪級数展開

ベルヌーイの不等式

$$ (1+x)^{n} \geq 1+nx \quad(x \geq -1;\ n\in\mathbb{N}).$$

$n=0$のときは明らかなので,$n\geq 1$としてよい.

  1. $0 \leq x$のとき
    $$ \frac{(1+x)^{n}}{n}-\frac{1}{n} = \int_{0}^{x} (1+t)^{n-1}\,\d{t} \geq \int_{0}^{x} 1\,\d{t} = x$$
    が成り立つ.
  2. $-1 \leq x \leq 0$のとき
    $$ \frac{(1+x)^{n}}{n}-\frac{1}{n} = -\int_{x}^{0} (1+t)^{n-1}\,\d{t} \geq -\int_{x}^{0} 1\,\d{t} = x$$
    が成り立つ.

$$ e^{x} = \sum_{k=0}^{\infty} \frac{x^{k}}{k!} \quad(x\in\mathbb{R}).$$

  1. log-nより
    $$ n(1-(e^{x})^{-\frac{1}{n}}) \leq \log{e^{x}} \leq n((e^{x})^{\frac{1}{n}}-1)$$
    であるから,$n>|x|$のとき
    $$ \left(1-\frac{x}{n}\right)^{-n} \geq e^{x} \geq \left(1+\frac{x}{n}\right)^{n}$$
    が成り立つ.
  2. さらに,$n > x^{2}$のとき,ベルヌーイの不等式より
    \begin{align} 0 \leq \left(1-\frac{x}{n}\right)^{-n}-\left(1+\frac{x}{n}\right)^{n} &= \left(1+\frac{x}{n}\right)^{n}\left(\left(1-\frac{x^{2}}{n^{2}}\right)^{-n}-1\right) \\ &\stackrel{!}{\leq} \left(1+\frac{x}{n}\right)^{n}\left(\left(1-\frac{x^{2}}{n}\right)^{-1}-1\right) \\ &\leq e^{x}\left(\frac{n}{n-x^{2}}-1\right) \\ &= e^{x} \frac{x^{2}}{n-x^{2}} \\ &\to 0 \quad(n\to\infty) \end{align}
    が成り立つので,
    $$ e^{x} = \lim_{n\to\infty} \left(1-\frac{x}{n}\right)^{-n} = \lim_{n\to\infty} \left(1+\frac{x}{n}\right)^{n}$$
    を得る.
  3. $x\geq 0$のとき,amgm例7,exp-serより
    $$ \left(1+\frac{x}{n}\right)^{n} \leq \sum_{k=0}^{n} \frac{x^{k}}{k!} \leq e^{x}$$
    が成り立つので,$n\to\infty$として
    $$ e^{x} = \sum_{k=0}^{\infty} \frac{x^{k}}{k!}$$
    を得る.
  4. $x < 0$のとき,前段より
    $$ e^{x}e^{-x} = 1 = \sum_{k=0}^{\infty} \frac{(x+(-x))^{k}}{k!} = \left(\sum_{k=0}^{\infty} \frac{x^{k}}{k!} \right)\left(\sum_{k=0}^{\infty} \frac{(-x)^{k}}{k!} \right) = \left(\sum_{k=0}^{\infty} \frac{x^{k}}{k!} \right)e^{-x}$$
    が成り立つので(cf. abs-conv例3),
    $$ e^{x} = \sum_{k=0}^{\infty} \frac{x^{k}}{k!}$$
    を得る.

\begin{align} 2 &< 1+1+\frac{1}{2!}+\frac{1}{3!}+\cdots+\frac{1}{k!}+\cdots = e \\ &\leq 1+\frac{1}{2^{0}}+\frac{1}{2^{1}}+\frac{1}{2^{2}}+\cdots+\frac{1}{2^{k-1}}+\cdots = 3. \end{align}

三角函数

\begin{align} 1-\frac{x^{2}}{2!} &\leq \cos{x} \leq 1-\frac{x^{2}}{2!} + \frac{x^{4}}{4!} &&\quad(x \in \mathbb{R});\\ x-\frac{x^{3}}{3!} &\leq \sin{x} \leq x-\frac{x^{3}}{3!}+\frac{x^{5}}{5!} &&\quad(x \geq 0). \end{align}

  1. $x \geq 0$のとき
    $$ \sin{x} = \int_{0}^{x} \cos{t}\,\d{t} \leq \int_{0}^{x} 1\,\d{t} = x$$
    が成り立つ.
  2. $x \geq 0$のとき,上式を積分して
    $$ -\cos{x}+1 = \int_{0}^{x} \sin{t}\,\d{t} \leq \int_{0}^{x} t\,\d{t} = \frac{x^{2}}{2} \quad\leadsto\quad 1-\frac{x^{2}}{2!} \leq \cos{x}$$
    を得る.両辺はいづれも偶函数なので,この不等式は$x \leq 0$でも成り立つ.
  3. $x \geq 0$のとき,上式を積分して
    $$ x-\frac{x^{3}}{3!} = \int_{0}^{x} \left(1-\frac{t^{2}}{2!}\right)\,\d{t} \leq \int_{0}^{x} \cos{t}\,\d{t} = \sin{x}$$
    を得る.
  4. $x \geq 0$のとき,上式を積分して
    $$ \frac{x^{2}}{2!}-\frac{x^{4}}{4!} = \int_{0}^{x} \left(t-\frac{t^{3}}{3!}\right)\,\d{t} \leq \int_{0}^{x} \sin{t}\,\d{t} = -\cos{x}+1 \quad\leadsto\quad \cos{x} \leq 1-\frac{x^{2}}{2!}+\frac{x^{4}}{4!}$$
    を得る.両辺はいづれも偶函数なので,この不等式は$x \leq 0$でも成り立つ.
  5. $x\geq 0$のとき,上式を積分して
    $$ \sin{x} = \int_{0}^{x} \cos{t}\,\d{t} \leq \int_{0}^{x} \left(1-\frac{t^{2}}{2!}+\frac{t^{4}}{4!}\right)\,\d{t} = x-\frac{x^{3}}{3!}+\frac{x^{5}}{5!}$$
    を得る.
ジョルダンの不等式

$$ \frac{2}{\pi}x \leq \sin{x} \leq x \quad\left(0 \leq x \leq \frac{\pi}{2}\right).$$

$2<\pi$であるから,$a \coloneqq \arccos\frac{2}{\pi}$とおくと$0< a<\frac{\pi}{2}$が成り立つ.

  1. $x \leq a$のとき,任意の$t\in[0,x]$に対して$\cos{a}\leq \cos{t}$が成り立つので,
    $$ \frac{2}{\pi}x-\sin{x} = \int_{0}^{x} \left(\frac{2}{\pi} - \cos{t}\right)\,\d{t} \leq 0$$
    となる.
  2. $a \leq x$のとき,任意の$t\in[x,\frac{\pi}{2}]$に対して$\cos{t}\leq\cos{a}$が成り立つので,
    $$ \frac{2}{\pi}x - \sin{x} = -\int_{x}^{\frac{\pi}{2}} \left(\frac{2}{\pi} - \cos{t} \right)\,\d{t} \leq 0$$
    となる.

参考文献

[1]
G. H. Hardy, "A Course of Pure Mathematics (Centenary Edition)", Cambridge University Press
[2]
M. ケッヒャー(長岡昇勇 訳), 『数論的古典解析』, シュプリンガー
投稿日:5日前
数学の力で現場を変える アルゴリズムエンジニア募集 - Mathlog served by OptHub

この記事を高評価した人

高評価したユーザはいません

この記事に送られたバッジ

バッジはありません。

投稿者

うすい
105
23307
学んだことをまとめています.

コメント

他の人のコメント

コメントはありません。
読み込み中...
読み込み中